PAROHIJA VRANJSKA - HRAM SV. STEFAN MANASTIRA SV. STEFANA - GORNJE ŽAPSKO (VRANJE)

web:http://www.eparhijavranjska.org

Paroh:

Kontakt: +381 11 17 422-695

e-mail: epvranjska@gmail.com

Podružni hramovi:

O parohiji:

Manastir posvećen prenosu moštiju Svetog prvomučenika i arhiđakona Stefana je trerći po redu na teritoriji Vranjske eparhije. Nalazi se u Gornjem Žapskom selu južno od Vranja. Podignut je na novim temeljima oko 1843. godine, tj. na starom porušenom svetilištu. Hram je izgrađen u vidu stila seoskih građevina, bez nekih spoljnih arhitektonskih ukrasa, dug 15 a širok 4 metara. Ne zna se ko je i kada uradio ikonostas. Jedino se zna da je ikonu Svetog Stefana izradio 1918. godine. Nikolaj Sofronski, Rus izbeglica posle oktobarske revolucije. Radio je na manastirskom imanju i unapredio ga je. Tu ostaje do 1947. godine. Nije primio državljanstvo SFRJ. Prešao je u državnu službu. Od 1947. do 1954. godine manastirom upravlja iguman Pimen Milić, starešina manastira Svetog oca Prohora Pčinjskog. Odlukom tadašnjeg mitropolita- Vranje je bilo u sastavu Skopske Mitropolije- Josifa Cvijovića, za starešinu manastira dolazi monahinja Ilarija. Uskoro upravu preuzima jerej Jordan Petričević paroh buštranjski do 1967. godine. Zatim v. d. igumana manastira obavlja jerej Milorad Stefanović. Manastir ima oko 10 hektara zemlje. U nekim bogoslužbenim knjigama piše da su okupatori odneli mnoge inventarske stvari i potpuno uništili manastirsku arhivu. Pre agrarne reforme a posle Drugog Svetskog rata kao članovi uprave pominju se Dragutin Popović, Vidosav Popović i Jefrem Dimitrijević. Gornjožapska parohija imala je 1900. godine 30 domova u Gornjem i 60 u Donjem Žapskom. Ondašnji paroh je bio jerej Dimitrije Jovanović rukopoložen 1. aprila 1863. godine. Učio je privatno da čita, piše i peva.

Veliki broj očuvanih crkava i manastira, kao i mnoštvo crkvišta i manastirišta, svedoči o bogatoj duhovnoj tradiciji Vranja i njegove okoline. Veruje se da je u ovim krajevima, u narodu poznatom kao Vranjska Sveta Gora ili Vranjogorje, tokom srednjeg veka živelo i di hiljadu i dve stotine monaha, molitvom osveštavši čitavo tlo, ova nepregledna vojska Hristova svoj monaški podvig ostavila je budućim vremenima kao trajno zaveštanje i nadahnuće, dok su neprohodne vranjske gore i vrleti tako postale pravi duhovni rasadnik. 

Pisani izvori svedoče da je manastirska crkva, na temeljima stare, srednjevekovne obnovljena u vreme kneza Miloša Obrenovića, mitropolita Petra Jovanovića i episkopa Niškog Grigorija 1843. godine. 

Ta stara crkva nije imala kupolu i bila je bez spoljnih arhitektonskih ukrasa. 

Samo nekoliko kilometara udaljen od Ristovca, nekadašnje granice s Turskom, manastir je do oslobođenja 1912. godine imao značajnu stratešku i misionarsku ulogu. 

Početkom XX veka u njemu je osnovana Psaltirska bogoslovija ili Versko -Učiteljska škola u kojoj se školovalo oko 40 sveštenika. Iz jedne od mnogobrojnih svešteničkih porodica u Gornjem Žapskom potekao je i jedan od naših najvećih bogoslova, molitvenika i propovednika XX veka, nedavno pribrojan liku svetih - arhimandrit Justin Popović. Njegov deda, pop Aleksa, kao seoski paroh opsluživao je manastir Svetog Stefana, tako da je mali Blagoje, potonji prepodobni otac Justin, svoju bogočežnjivu dušu napajao na istočnicima ove svetinje. 

Tridesetih godina XX veka u ovoj svetinji utočište je našao belogardejski kapetan Nikolaj Sofronjicki koji se desetak godina sa pomena vrednom ljubavlju starao o manastiru. Manastir je tada imao veliko imanje i šumu. Govorilo se da je svaka treća brazda bila manastirska ili kako je često moglo da se čuje od meštana da je manastir bio treći brat na selo. Tokom Drugog Svetskog rata manastirski konak koji je bio veći od postojećeg je zapaljen od strane Bugara. Tada je uništena manastirska arhiva. Preostale vrednije knjige i bogoslužbeni predmeti nalaze se sada u riznici manastira Svetog Prohora Pčinjskog. Po završetku rata Nikolaj se vraća u Rusiju a nekada veliko manastirsko imanje je znatno smanjeno 1948. godine. Zakonom o eksproprijaciji. Tom prilokom manastiru je oduzeto 24 hektara obradive površine. 

Godine 1953. u manastir Svetog Stefana dolazi sestrinstvo na čelu sa mati Ilarijom i 9 monahinja. Suočeni sa brojnim teškoćama tokom prvih posleratnih godina, monahinje su napustile ovu svetinju na jugu zemlje 1959. godine i raselile se po drugim manastirima širom Srbije. Igumanija mati Ilarija kasnije postaje igumanija manastira Pokajnice u Šumadijskoj eparhiji. Tada je ova svetinja potpuno opustela. 

Zapušten i obrastao u trnje i korov, sav zapreten u šibljiku, čini se čitavu večnost neokađen, bez službe, slavopoja i života, i ova svetinja čekala je neko bolje vreme... Manastir Svetog Stefana privukao je pažnju tadašnjeg arhijerejskog namesnika, protojereja Janka Mančića koji je pokrenuo inicijativu za njegovu obnovu. Zalaganjem sveštenstva pčinjskog namesništva na sastanku od 19. maja 1992. godine u manastiru Svetog Stefana, doneta je odluka o obnavljanju crkve i manastirskog konaka. Dolaskom vladike Pahomija na katedru Bogom spasavane eparhije Vranjske avgusta 1992. godine kao i nekadašnjeg igumana hilandarskog, sada upokojenog arhimandrita oca Pajsija za klirika iste, zalaganjem lokalnog sveštenstva i Boga gladnog i žednog naroda, mnogih preduzeća i pojedinaca, započeta obnova manastira Svetog Stefana aktivno se nastavlja. Tako su u toku samo jednog veka, više puta zaživele reči jeromonaha Lukijana starešine manastira Svetog Stefana iz 1907. godine koji u zapisu na jednoj knjizi kaže da je manastir našao u vrlo slabom materijalnom stanju, zbog čega se je zjelo pomučio dok nije doveo u red koliko je bilo moguće. I zaista bilo je teško odlučiti se odakle započeti. Da li prokrčiti put najpre ili obnoviti polusrušenu crkvu ili možda zvonaru ili sazidati konak, uvesti struju ili iskopati bunar. Ali uz pomoć Božiju, blagoslovom Svetog Stefana i svesrdnim zalaganjem svih onih koji su zavoleli ovu svetinju, manastir je polako počeo da sija novim sjajem. 

Već početkom 1994. godine doselilo se mlado sestrinstvo na čelu sa igumanijom Jefremijom. Sada ovde živi 17 sestara koje se svojim skromnim pregnućima trude da ovu malu ali tako lepu svetinju na samom južnom braniku naše domovine očuvaju i ukrase, da započetu duhovnu i materijalnu obnovu nastave. 

Opštežiće u manastiru je obnovljeno 1994. godine. Manastir je danas ženski. U njemu od 1995. godine deluje ikonopisna radionica. Monahinje su učile ikonopis u Grčkoj u manastiru Časnog Krsta kod Korinta. Neguje se drevna vizantijska tradicija jajčane tehnike. 

Sestrinstvo se bavi prevođenjem i izdavanjem dela starca Pajsija Svetogorca, za šta ima blagoslov i pismenu dozvolu manastira Svetog Jovana Bogoslova - Suroti kao nosioca autorskih prava. Do sada je iz štampe izašlo desetak naslova. 

Aktivno radi stolarska i duborezačka radionica. U ovoj svetinji neguje se tradicija vizantijskog pojanja. 

Ikonostasi koje su one oslikale nalaze se npr. u crkvi Svetog Vasilija Ostroškog u Sarajevu, u crkvi Svetih Apostola Petra i Pavla u Bujanovcu, u paraklisu Svetog Ignjatija Bogonosca u Sabornoj crkvi u Vranju, Jablanici kod Kruševca itd. 

Novi deo podignut je 1992. godine, a prilikom dolaska u manastir, nađene su ikone u postojećem zvoniku. Zbog dotrajalosti taj zvonik je zamenjen novim, dok je staro zvono sačuvano. Početkom XX veka za starešinu manastira Svetog Stefana na mesto jeromonaha Jakova, došao je jeromonah Lukijan. 

Manastir je danas metoh manastira Svetog Prohora Pčinjskog. 

Sadašnja crkva je jednobrodna. Ikonostas je novijeg datuma, napravljen 1995. godine u jednoj kragujevačkoj radionici. Ikone za koje je ikonostas napravljen, su stare. Ikone su rađene temperom, na tvrdom drvetu i gipsanoj podlozi. U hramu ima 18 ikona. U crkvi se nalaze tetrapod i pevnički pult rađeni 1995. godine kad i ikonostas i u istoj radionici. Napravljeni su od orahovog drveta i prekriveni rezbom sa različitim motivima. Manastir takođe poseduje i bogoslužbene knjige.

Fotografija: http://www.eparhijavranjska.org/eparhija/sematizam/ObjektiQview.asp?ID=6

Tekst: http://www.eparhijavranjska.org/eparhija/sematizam/ObjektiQview.asp?ID=6